Kodrat kishin sy

Diku në veri të Shqipërisë, mbi një kodër pranë kufirit, ndodhet një stacion radari që dikur mbronte qiellin e një vendi komunist nga një sulm i mundshëm nga ajri. Këtu janë vendosur kopje kineze të radarit sovjetik P-35 dhe të altimetrit PRV-10.

Si përfunduan radarët kinezë në Shqipëri

Të gjesh në Shqipëri një objekt ushtarak që ka mbijetuar deri në ditët tona është fat i vërtetë. Pas anëtarësimit të vendit në NATO, këtu u shkatërruan mijëra tonë municion i vjetër dhe qindra mjete ushtarake shkuan për shkrirje. Punimet e asgjësimit vazhduan deri në mesin e viteve 2010, pas së cilës ra qetësia. Ajo që nuk arriti të nxirrej nga përdorimi ose të largohej, mbeti e harruar, shpesh e hapur për këdo. Megjithatë, gjatë dy viteve të fundit shumë vende të bukura u prishën: prej tyre u hoq teknika e vjetër, e ndonjëherë u rindërtua edhe vetë territori.

Ky repart ushtarak formalisht funksionoi deri në fillim të viteve 2020, prandaj i mbijetoi nxjerrjes masive nga përdorimi të territoreve ushtarake. Radarët gati shtatëdhjetëvjeçarë e kishin mbaruar kohën e tyre qysh në fund të shekullit të 20-të, por një pjesë e personelit ushtarak vazhdoi të punonte këtu edhe në shekullin e 21-të.

Historia se si këta radarë të lashtë përfunduan në Shqipëri është mjaft interesante. Pas prishjes së marrëdhënieve me Bashkimin Sovjetik për shkak të pikëpamjeve mbi komunizmin, Shqipëria gjeti një mbrojtës të ri në Republikën Popullore të Kinës. Në këmbim të besnikërisë, Kina furnizonte teknologji dhe madje edhe ushqime. Sa i përket teknikës ushtarake, në Shqipëri dërgohej ajo që në Kinë konsiderohej tashmë e vjetruar dhe e panevojshme. Kështu, Ushtria Popullore Shqiptare në vitet '70 dhe '80 punonte me teknikë me llamba elektronike, ndërkohë që shumica e vendeve përdornin tashmë elektronikë me gjysmëpërçues.

Eksplorimi i territorit

Shtabi

2. Hyjmë në territor përmes një gardhi të rrëzuar me tel me gjemba, të shkelur nga dhitë. E para shfaqet ndërtesa e shtabit.

3. Hyrja e shtabit. Dritaret plastike tregojnë se territori ka funksionuar deri në kohët moderne. Por tani këtu punojnë vetëm dhitë — si korrëse bari.

4. Përgjatë rrugës që ngjitet lart ndodhen strehimore prej elementësh betoni të parafabrikuar. Janë ndërtesa universale, që zakonisht mbulohen me dhé ose montohen brenda një tuneli. Këtu vendosën t’i linin thjesht kështu.

5. Në ndërtesa të tilla vendosen depo ose garazhe për teknikën. Në këtë është pajisur një ambient pune i mbrojtur për personelin e shtabit. Brenda janë disa dhoma bosh.

Hangarët me teknikë

6. Një kamion FIAT. Ka mbërritur në Shqipëri ndoshta pas komunistëve, sepse duket relativisht i ri, plus teknika perëndimore në Shqipëri ishte jashtëzakonisht e rrallë. Më shpesh këtu hasen Tatra, Škoda dhe LIAZ çekosllovake, më rrallë kopje kineze të ZIL-it.

7. Siç mund ta keni vënë re tashmë, dyert e hangarëve janë të çuditshme. Duhej të ishin prej betoni, por shqiptarët vendosën të mos lodheshin dhe i lanë të papërfunduara.

8. Hangarët në radhë.

Gjeneratorët

9. Një karroceri-strehë KUNG me gjenerator.

10. Brenda është një gjenerator kinez.

11. Edhe një KUNG me gjenerator.

12. Një gjenerator i vogël me benzinë.

13. Prodhuar në fabrikën Dongfeng në Shangai.

14. Gjenerator i lëvizshëm i frekuencave të mesme, çfarëdo që të thotë kjo.

15. Paneli i komandimit.

16. Ngacmuesi.

KUNG-u i komandimit

17. Një KUNG për skuadrën e rojës.

18. Brenda janë dollapë hekuri me rrathë portokalli.

19. Rrethi mbi të cilin një ushtar luajti Space Invaders gjithë turnin.

20. Duket si radiostacioni sovjetik R-105, por jo. Është kopja kineze e tij.

21. Pranë disa shkronjave kineze janë ngjitur etiketa me përkthimin në shqip.

22. Detyrat e operatorit.

23. Kënd i gjerë.

24. Gjithçka duket kaq e njohur, por në të vërtetë është kopje e së njohurës.

Traktori me zinxhirë

25. Edhe një hangar, me një traktor kinez me zinxhirë Type 60.

26. Është strukur.

27. Në kasë diçka që i ngjan një anteni.

28. Në kabinë nuk ka absolutisht asnjë rehati.

29. Nën kapak ndodhet një motor i fuqishëm naftë në formë V, i arritshëm nga kabina.

30. Një vështrim mbrapa.

31. Hangari i fundit me një KUNG bosh të skuadrës së rojës. Me sa duket ka shërbyer si dhurues për atë që hasëm më parë.

Në majë

Altimetri radar

32. Ngjitemi deri në majë dhe shohim altimetrin, kopje të PRV-10 sovjetik.

33. Pranë tij ndodhet një antenë civile telekomunikacioni. Është e vetmja gjë që punon këtu.

34. Brenda altimetrit.

35. Blloku i ushqimit me energji.

36. Llamba elektronike. Kopje të përpikta të atyre sovjetike, si gjithë pjesët e tjera.

37. Interesante nëse mund të jenë të këmbyeshme mes tyre.

38. Në largësi duket stacioni i radarit, shkojmë drejt tij.

Stacioni i radarit

39. Ja P-35, më saktë kopja e tij.

40. Ka ngrirë në pozicion luftarak.

41. Ushtarakët e lanë radarin siç ishte, vetëm shkëputën (ose vodhën) kabllot lidhëse.

42. Një kuti e vogël.

43. Le të shohim brenda.

44. Në raftin në qendër duhej të ishte llamba elektronike falë së cilës punon radari.

45. Pajisje me frekuencë të lartë.

46. Dokumentacion në shqip dhe pjesë këmbimi radioteknike.

47. Panel me pjesë që ndërrohen shpejt.

48. Shkronja kineze.

Nata dhe mëngjesi mes radarëve

49. Të kalosh natën këtu nuk është ide e keqe.

50. Mëngjesi doli i artë.

51. Pamja më e mirë e mundshme.

52. Nga vendi më i mirë i mundshëm për të kaluar natën!

53. Shëtitje mëngjesore.

54. Sërish altimetri.

55. Katror.

56. Në mëngjes është edhe më i bukur.

57. Është koha të nisemi drejt vendeve të reja. Poshtë nga shpati dëgjohen këmborët e një kope dhish që dalin për të kullotur mes radarëve.

Shihemi së shpejti!